Glerhjálmurinn
Sylvia Plath (Þýðing. Fríða Björk Ingvarsdóttir)
Þennan lífsins dóm er einnig sterklega að finna í ljóðum eftir hana og ekki síður í hennar einu skáldsögu sem kom út í janúar 1963, aðeins um mánði fyrir dauða hennar. Skáldsaga þessi heitir á frummálinu The Bell Jar og kom fyrst út á Englandi undir höfundarnafninu Victoria Lucas, en er nú nýútkomin í íslenskri þýðingu Fríðu Bjarkar Ingvarsdóttur og ber titilinn: Glerhjálmurinn.
Sylvia Plath fæddist í Massachusetts í Bandaríkjunum 27. október 1932. Hún var þekkt fyrir að standa sig einkar vel í skóla sem vinnu og lagði ávallt hart að sér í hverju því sem hún tók sér fyrir hendur. Hún var ung og efnileg skáldkona og hélt til framhaldsnáms í Cambridge þar sem hún kynntist eiginmanni sínum, skáldinu Ted Hughes og er sagt að samband þeirra hafi verið byggt á ljóðrænu og mikilli skáldasamvinnu þar sem gagnkvæmur vilji var til þess að gefa sig taumlausum tilfinningum á vald. Þau eignuðust tvö börn og voru saman þar til ársins 1962, en leiðir skyldust nokkrum mánuðum fyrir dauða hennar. Plath átti við alvarlegt þunglyndi að stríða líkt og Esther, sögupersónan í Glerhjálminum. Geðræn vandmál Plath hrjáðu hana meira og minna frá unglingsaldri, allt þar til hún tók sitt eigið líf 11. febrúar árið 1963. Það er írónískt að Plath, þessi drottning líkinga og myndhverfinga sé þekktust fyrir sitt eigið sjálfsmorð. Mynd af höfði hennar í gasofni, birtist við nafn hennar, og börnin tvö þau Frieda og Nicholas liggja sofandi á hæðinni fyrir ofan með brauð og mjólkurglas við rúmgaflinn. Það er líkt og skáldskapur hennar rísi upp úr hennar eigin aftöku, hennar dauðadómi. Og er það eftir dauða hennar að skáldskapur hennar fær allan þann hljómgrunn sem vera ber. En líkt og segir í eftirmála á nýútkominni þýðingu að þá er það óvirðing að einblína einungis á goðsögnina um hana sem óvirkt fórnarlamb óvinveittra kringumstæðna (336). Sylvia Plath var í lifanda lífi margbrotin listakona og verk hennar vísa langt út fyrir hennar eigin ógæfu og lífsdóm. Eða líkt og Esther í Glerhjálminum segir:
Ég hugsa að gott ljóð endist mun lengur heldur en hundrað manns samanlagt (75).
Í Glerhjálminum fylgjumst við með leið ungrar konu, Esther Greenwood, inn í svartnætti geðveiki og niðurbrots. Esther er jú hliðstæða við Sylviu sjálfa og er sagan því að einhverju leiti sjálfævisöguleg skrif. Esther þráir að verða skáld, á erfitt með að sætta sig við hin ákvörðuðu kynhlutverk samfélagsins. Þráir ávallt að verða frjáls undan kúgun ríkjandi gilda. Smám saman leiðir hugur hennar hana út í algjört niðurbrot sem endar í alvarlegri tilraun til sjálfsmorðs og þar á eftir flakk á milli misgóðra geðlækna og sjúkrahúsa. Það má þó fara varlega í allar túlkanir um að hér sé um sjálfskrif að ræða, en vissulega hefur Esther rödd og einkenni Sylviu, og deila þær sameiginlegum myrkum reynsluheimi. Esther er að reyna að skrifa um Elaine líkt og Sylvia um Esther, og Esther segir að söguhetjan verði hún sjálf, einungis í dulargervi. Esther á erfitt með að skrifa og segist skorta reynslu. Hún hafi aldrei lent í neinu og ekki einu sinni séð mann deyja. Hún vinnur smásagnakeppni og fær vinnu á kventímariti. Tómið í tískuvitundinni hellist yfir hana þó það sé jafnframt eitthvað í þessum heimi undursamlegrar og flókinnar úrkynjunar sem dregur hana að sér eins og segul (9). Jú og áður hefur hún verið ritstjóri bókmenntatímarits og bæjarblaðs og fengið vilyrði fyrir fullum námsstyrk til námsloka. Hún ætlar að verða kennari eða ritstjóri og skrifa ljóðabækur. Framtíðin blasir björt við, eða hvað? Þetta er 6. áratugurinn í Bandaríkjunum og hún kynnist læknastúdentinum Buddy Willard og er það einmitt í sambandi sínu við hann að hún finnur fyrir þeirri tvöfeldni og hræsni sem liggi í samfélagsmyndinni.
Ég þoldi ekki tilhugsunina um að konur þyrftu að lifa einföldu, flekklausu lífi en menn gætu lifað tvöföldu lífi, einu flekklausu og öðru sem væri það ekki (106).
Esther þolir ekki þá tilhugsun að þurfa að þjóna karlmönnum á nokkurn hátt. Henni býður við þeim fyrirfram greindu skilgreiningum á ólíkum þörfum karla og kvenna. Og út frá þessu fer hún að sjá hjónabandið sem einkaeinræðisríki, þar sem konan er heilaþveginn þræll, er kúguð niður í hlutverk sem hún geti ekki fundið fullnægju í nema að afsala sér sínu eigin frelsi. Og hún segir við Buddy að hún ætli sér ekki að giftast. “Ég á eftir að fljúga fram og aftur á milli ósamrýmanlegra hluta það sem eftir er ævinnar” og Buddy biður: “Leyfðu mér að fljúga með þér”(121). Í þessum ósamrýmanleika milli einstaklings og samfélags missir Esther takið á eigin tilveru, hún nær ekki fluginu á milli til að sameina í sátt. Sagan tekst hins vegar á loft í lýsingum á hugarvíli geðveikinnar. Höfnunarkenndin nær yfirhöndinni og það er líkt og allar væntingar bregðist, hvort sem það er í fjarlægð eða nálægð, snúist um karlmenn, konur eða jafnvel jólin. Allt bregst hið innra. Henni finnst hún stranda í óendanlegri þögn. En hið innra er hugur sem sér og talar af þvílíkri túlkun. Orðin taka á sig hamskipti, þessar kringlóttu, sjóslípuðu smávölur sem gætu skyndilega rétt út hramminn og breyst í eitthvað annað (164). Sumarleg rólegheit leggja sefandi hönd sína yfir allt eins og dauðinn (145) og dauðaþráin tekur við af lífinu. Fyrir henni skiptir það ekki lengur máli að geta ekki sofið, geta ekki lesið, geta ekki borðað og af hverju allir séu svona heimskir því allir myndu hvort sem er deyja að lokum (163). Esther upphugsar hina ýmsu möguleika til að taka eigið líf: að drekkja sér, að skera sig með rakvélarblaði, hengja sig, taka inn pillur svo dæmi séu nefnd. Hún er stödd undir hinum loftlausa glerhjálmi þar sem andardrættinum er ekki ætlað að flæða. Glerhjálmurinn er dæmi um hinar ýmsu myndlíkingar þunglyndis og aðskilnaðar frá umheimi og jafnvel frá eigin sjálfi. Við þekkjum það einnig annars staðar frá sem bláa bergið, svarta hundinn og djúpu holuna, svo fáein dæmi séu tekin.
Fyrir þann sem er undir glerhjálminum, sljór og stjarfur eins og dáið barn, er heimurinn sjálfur hinn vondi draumur (300).
Þessi lýsing Estherar vísar síðan einnig í glerkrukkur af fóstrum sem hún sér á spítlanum, þar sem dauðinn verður þessi hryllings heimur sem ávallt er viðloðandi lífsins heim. Til þess að mega vaxa skref fyrir skref inn í kvíðaþrunginn og óráðinn heim þyrftu fóstrin líkt og sögupersónan sjálf að komast út fyrir bæði gler hugsunar og samfélags.
Mér fannst það ætti að vera til athöfn fyrir þá sem fæðast tvisvar – fyrir þá sem búið er að bæta og sóla og hleypa aftur út á veginn (308).
Glerhjálmurinn er margbrotin saga og í henni býr jafnt þjóðfélagsádeila sem og lýsing innra lífs. Það er ekki að undra að þessi saga hafi á sínum tíma orðið blómsveigur kvenfrelsis og að mikilvægu afli innan hreyfinga feminsimans. Hér er komin út saga á íslensku, um konu, eftir konu, þýdd af konu og gefin út af konum. Ljóst er að hér er vandað til verks á öllum sviðum; í frásögn, þýðingu og útgáfu. Þó sagan sé 40 ára og margt í henni tilheyri að sjálfsögðu sér í lagi fyrri tímum að þá hefur hún enn fullt erindi sem togstreita innra og ytra lífs manneskjunnar. Og á það þá jafnt við um kynhlutverk karla og kvenna, um geðveiki og heilbrygði, um skáldskap og veruleika, um það hvað það mögulega merkir að vera frjáls [2]. Soffía Bjarnadóttir
[1] The Unabridged Journals of Sylvia Plath., 1950-1962. Ritstjóri: Kukil, Karen V. Anchor Books. New York, 2000.
[2] Sjá einnig til hliðsjónar: Alvarez, A.: The Savage God. A Study of Suicide. W.W. Norton & Company. New York/London, (1971) 1990.
Og einnig: Fríða Björk Ingvarsdóttir: “Aðgangur að öðrum heimum”. Url: http://www.kistan.is Sem og: Sjölie, Elin Gyda: “In what way(s) can Sylvia Plath's The Bell Jar be seen as an early feminist text?” Url: http://home.no.net/lunacia/belljar.html
http://www.ruv.is/heim/vefir/ras1/vidsja/gagnryni/store156/item74793/
